Skip to main content

‘Akako‘u‘anga i te au mea tei kitea mai no te tomo‘anga atu ki roto i te au rāvenga ‘Ātuitui Roro Uira — ripōti no te iti tangata o te Moana-nui-o-Kiva

“Tāpū‘ia te ‘aka‘oki‘oki‘ua‘anga i te tuatua, ‘akamata‘ia te ‘anga‘anga — te ‘akaruke nei kotou ia matou ki muri.” Ko te ‘ākara‘anga tērā i ta Te Tari Taiwhenua i rongo, i to ratou komakoma‘anga ki tetai aronga o te Moana-nui-o-Kiva, i roto i te mata‘iti 2020, i te kimikimi‘anga i ta ratou i kite e pāruru nei ia ratou mei roto i te au rāvenga ‘ātuitui roro uira.

Te ‘ōrama a te kavamani kia tu tetai ua atu i tāna e anoano ra, no te tomo‘anga atu e te ‘ōronga‘anga atu, e kia rauka te pu‘apinga mei roto mai i te i te au rāvenga ‘ātuitui roro uira — tomo‘anga (‘ātui‘anga, ‘oko‘anga e te tomo‘anga), karape, e te aruaru.

I te mea e, kua tere atu i te 8 pātene i te ‘iti tangata o Aotearoa, te ‘ōronga pakari nei te iti tangata o te Moana-nui-o-Kiva, ki to tatou turanga basileia, e to tatou kimikimi‘anga pu‘apinga, ‘ākono‘anga/peu e te ora‘anga tangata. Inārā, e 1 mei roto i te 5 tangata o te Moana-nui-o-Kiva, mei te 16 ki te 65 mata‘iti, kare e karape, no te ‘akamata‘ua‘anga i te ‘ātuitui roro uira[Footnote 1] — e rua tārē‘anga teia me ‘aka‘āite‘ia ki te aronga kare e no te Moana-nui-o-Kiva.

Te ‘ōronga mai nei te Digital inclusion user insights — Pacific peoples report i te au mea tei kitea mai i roto i te au kimikimi‘anga kite no runga i te turanga o te iti tangata o te Moana-nui-o-Kiva, i roto i te au rāvenga ‘ātuitui roro uira. Kua ‘āravei atu te aronga kimikimi kite, ki tetai ‘ā nga‘uru ma ‘itu tangata, o tetai ua atu mataiti, e tetai ua atu iti tangata, e, i roto i te au ngā‘i tūkētūkē. Kua ‘akakitekite mai ratou i to ratou au mānakonako‘anga e ta ratou i kite no runga i te tomo‘anga ki roto i te au rāvenga ‘ātuitui roro uira e te pāruru‘ia‘anga ei:

  • tangata tātakita‘i, au arataki, au tauturu e te aronga ‘anga‘anga
  • aronga no roto i te au ‘ākono‘anga pure, au ‘oire tangata, māpū o te Moana-nui-o-Kiva, aronga LGBTTQI+ / MVPFAFF, au putuputu‘anga kavamani e te technology sector.

Au kite tei rauka mai

Te turama mai nei te kimikimi‘anga kite e, ra‘ira‘i ua atu te tumu, e te ka tupu, i roto i te tomo‘anga e te pāruru‘ia‘anga, e no te tangata o te Moana-nui-o-Kiva, tei runga ua i te turanga o te tangata tātakitai, te kōpū tangata, e te ‘oire tangata.

Au kite pu‘apinga tei rauka mai

  • E mea pu‘apinga ta te iti tangata o te Moana-nui-o-Kiva, ka tāru mai ki roto i te ‘akapapa‘anga i te terēni‘anga, i te au turanga tauturu, e te au ‘irinaki‘anga ‘ōu, i te ‘akapāpū i te turu a te ‘oire tangata — “Kua kite te ‘oire tangata i te mea pu‘apinga rava atu no te ‘oire tangata.”
  • Ko te tutaki‘anga i te au rāvenga e te ‘ātui‘anga tetai ākā pāruru — “Kare te ‘iki‘anga i te ‘akapeke i te terepōni no tetai $20, me kore ra, te tuku kai ki runga i te kaingākai, i te ‘iki‘anga ngatā.”
  • E mea pu‘apinga te mou piri atu kite au rāvenga kare e tā‘anga‘anga ana i te au rāvenga ‘ātuitui roro uira, no te tomo‘anga atu ki roto i te au turanga kavamani — e ma‘ata te au putuputu‘anga e neke nei i te au turanga tauturu ki te au rāvenga ‘ātuitui roro uira, ka tu-kauī i reira te aronga kare a ratou au rāvenga ‘ātuitui roro uira, i te tomo‘anga atu ki roto i te au turanga tauturu, turu‘anga e te au tika‘anga, i reira ka ma‘ata atu te ‘akapae‘anga.
  • Te anoano‘ia nei te terēni‘anga karape na roto i te au rāvenga, e tau ana ki te aronga o te Moana-nui-o-Kiva, — mei ko mai i tetai atu o te Moana-nui-o-Kiva, ki roto i to ratou reo mua, e na roto i te tauturu a te au rāvenga ‘ātuitui karere. Ka turu teia i te aronga o te Moana-nui-o-Kiva i te tomo‘anga atu ki roto i te au turanga tauturu, te kimi ‘anga‘anga tinamou, ‘akatupu i ta ratou pītiniti (au pītiniti) e kia pōnuiā‘au i runga i te ‘ātuitui roro uira.
  • Te anoano‘ia nei te aronga o te Moana-nui-o-Kiva, ki roto i te au turanga ‘anga‘anga technology, ka tupu mai i reira te au turanga kā‘iro‘iro te ka turu i te anoano o te aronga o te Moana-nui-o-Kiva, no runga i te au rāvenga ‘atuitui roro uira — noātu e, e 25 pātene te Māori, e te aronga o te Moana-nui-o-Kiva i roto i tārē‘anga o te basileia, e 2 rāi pātene, e ‘anga‘anga ana ki roto i te technology.[Footnote 2]

Ta te tangata i ‘akakite mai kia matou

Tomo‘anga

E pu‘apinga ma‘ata ki te tāmou‘anga ‘āpi‘i, irinaki‘anga, e te ara no te ora‘anga ‘anga‘anga, o tetai ua atu, i te tuātau e tamariki ra, me ka rauka ia ratou te au rāvenga ‘ātuitui roro uira, e te technology.

I runga‘o i te tutaki, kare tetai aronga e pāpū meitaki ana, i te ‘ātui‘anga ki te ‘ātuitui roro uira i te kainga. E ngatā katoa te kite no runga i te wifi tutaki-kore o te ‘oire. Ka rauka i te au ‘ākono‘anga pure, e te au putuputu‘anga ‘oire, i te ‘akamāmā mai, māri ra, kare e rauka i te ‘akakore i teia au tamaki‘anga.

Te ‘inangaro katoa nei te aronga o te Moana-nui-o-Kiva, i te au ‘akakitekite‘anga, e te au turanga tauturu mei ko mai i te kavamani, kia tau ki te ‘oire tangata, i roto i te reo Papa‘ā māmā, e te au reo o te Moana-nui-o-Kiva.

Au Karape

E ngatā ki te aronga pākarikari ake o te Moana-nui-o-Kiva, i te mārama i te au mangamanga tūkētūkē o te technology. Tei roto i teia te tūkē i te tā‘anga‘anga‘anga, i te wifi internet connection, e te mobile phone data, me kore ra, ka rauka iākoe i te tāniuniu i tetai terepōni tinamou, na runga i te terepōni ‘āpaipai. Ko te mārama‘anga i te pu‘apinga o te au rāvenga o te ‘ātuitui roro uira, te au karere tutaki-kore, e te au apps no te tāniuniu‘anga, me ‘aka‘aite‘ia kite ‘akateretere‘anga o te pre-paid plans, e te au patapata‘anga, a te terepōni ‘āpaipai, tetai mea manatā rava atu ki te aronga pākarikari ake. Ka neneva rāi te manako o te aronga pākarikari ake, i te tauīuī‘anga ua atu rāi i te rāvenga i roto i te ora‘anga, e te au turanga tauturu, pērā katoa te au tu rāvenga ‘ātuitui roro uira tūkētūkē, e te au tāpa‘o‘anga tūkētūkē, — “... māri ra, tei roto ia ratou te ngakau tauturu atu, tauturu mai.”

Kua tāmanako‘ia e, e mea pu‘apinga rava atu, kia rave‘ia tetai terēni‘anga, na te ‘oire tangata e ‘aka‘aere, no te au pupu mata‘iti katoatoa, e kia tāto‘u‘ia te turanga kōpū tangata, e kia riro na te au ‘ākono‘anga pure, e ‘akateretere, kia tupu te ‘irinaki‘anga, e te ‘akamā-kore i te pati tauturu atu, e kia tere ua atu rāi te au ‘oro‘oro‘anga turu. Kua ‘akakite mai te aronga tei ‘āravei‘ia atu e, na roto i te‘āravei‘anga i te tangata, mata ki te mata, te rātio, e te vitiō, te au rāvenga pu‘apinga rava atu no te terēni‘anga i te tangata o te Moana-nui-o-Kiva. Kua manako‘ia e, e mea pu‘apinga rava atu te terēni‘anga kia pōnuiā‘au i runga i te ‘ātuitui roro uira, kia kore e tukia e te aronga ‘anga‘anga piki‘ka‘a. “E mātakutaku ua ana au no tōku metua vaine, no te mea, ka ‘irinaki ua atu aia me tāniuniu mai tetai, i te karanga e, no ko mai aia i te IRD, me kore ra, i te ‘akavā.”

Te anoano‘ia nei tetai moni tatuturu no te au ‘irinaki‘anga ‘ōu, i te terēni‘anga i te au karape no te ‘ātuitui roro uira. “Ko te aronga o te Moana-nui-o-Kiva, te ‘iti tangata ‘āpikepike rava atu i te pati‘anga moni tauturu e te au pūtē moni. No runga teia i te au pēpā te ka ‘akaki‘ia, e te tumu, e te ‘irinaki‘anga e, kare e tau ana kia ratou.”

Te ‘inangaro katoa nei te aronga o te Moana-nui-o-Kiva, kia ‘anga‘ia tetai ‘akatupu‘anga i te au karape ‘ātuitui roro uira i roto i ta ratou ‘oire pītiniti, kia mārama te au pītiniti i te pu‘apinga i te tā‘anga‘anga‘anga i te au ravenga ‘atuitui roro uira, te au manga, e te ‘akakitekite‘anga / data security. “Me kare e rauka iākoe i te tomo atu, e te ‘oko atu i ta‘au kimikimi‘anga pu‘apinga, me kore ra, i te ‘akakitekite atu i to‘ou turanga, na runga i te ‘ātuitui roro uira, ka topa koe ki te tua kauī.”

‘Irinaki‘anga

Kua ‘ākakite mai tetai pae tei ‘ārāvei‘ia atu e, kare ratou e ‘irinaki meitaki ana i te turanga ‘ātuitui roro uira, (pērā katoa, te tā‘anga‘anga‘anga i te wifi tutaki-kore o te ‘oire), e te mataku i te tā‘anga‘anga‘anga i te technology i raro ake i te tāmaru‘anga pōnuiā‘au, te ka pāruru i ta ratou au mea muna / te ‘akakitekite‘anga no runga ia ratou ‘uā‘orāi kia muna. Kua karanga mai ratou e, e mou ana te aronga pākarikari o te Moana-nui-o-Kiva, i te mana, no reira, e mea pu‘apinga kia mārama ratou i te pu‘apinga i te au rāvenga ‘ātuitui roro uira. Te tāmanako‘ia nei e, ka ‘irinaki ake pa‘a te aronga pākarikari o te Moana-nui-o-Kiva, me rongo ratou i te ‘akakitekite‘aga ki roto i to ratou ‘uā‘orāi reo, e te tāmou‘anga ‘āpi‘i mei ko mai i te au taeake māpū i roto i te kōpū tangata. “E ‘oire tangata … tāporoporo … to te Moana-nui-o-Kiva, ... no reira ka … pāto‘i ratou, me … kare ratou e ‘irinaki i te reira — i reira, ka ‘akarukena‘ia mai ratou ki muri.”

Kua karanga mai te aronga tei ‘āravei‘ia atu e, te karanga nei tetai pae o te Moana-nui-o-Kiva e, e putuputu roa te komakoma‘anga' a te kavamani ki roto i te au ‘oire tangata o te Moana-nui-o-Kiva, ei ko‘iko‘i‘anga ‘akakitekite‘anga na ratou, māri ra, e mānga ua te ‘aka‘oki‘ia mai ana. Te karanga nei ratou e, kia ‘akatupu ‘aka‘ōu‘ia te ‘irinaki‘anga o te aronga pākarikari o te Moana-nui-o-Kiva, kia rauka te ‘irinaki‘anga ki roto i te au ‘irinaki‘anga ‘ōu i te ‘akaō‘anga atu ki roto i te rāvenga ‘ātuitui roro uira a te kavamani. “Kua ‘iu te aronga o te Moana-nui-o-Kiva, i te au 'kimikimi‘anga kite' e kare takiri e pu‘apinga … Te neke nei tatou mei te “‘Akakitena‘ia kia kite te katoatoa’ ki te ‘Ka ‘akape‘ea i reira?’” “Te kite nei tatou i te kavamani i runga i te… au kapi o te Pukamata … [te tautā nei] i te tomo atu ki roto i te [tangata] … māri ra, kare e ‘irinaki‘anga i roto i te kavamani.”

Te manatā nei te aronga tei ‘āravei‘ia atu, no runga i te ‘ākono‘anga kai pākiri tangata, e to‘u‘ia nei ki te ‘oire tangata o te Moana-nui-o-Kiva, i runga i te ‘ātuitui roro uira. Te karanga nei ratou e, te tupu ruperupe nei teia au ‘ākono‘anga kai pākiri tangata, teia au pupu, e ta ratou ‘ākono‘anga, e kare e ‘akavā‘ia ana, me kore ra, kare e ‘aka‘apa‘ia ana. “Mata-ki-te-mata, … kare te tangata e ‘inangaro ana kia kitea‘ia to ratou tu kai pākiri tangata, māri ra, te meitaki ua ra ratou i roto ia ratou ‘uā‘orāi i runga i te ‘ātuitui roro uira.”

Aruaru‘anga

Na roto i te piri‘anga ki roto i te kōpū tangata, e te ‘oire tangata, e ‘akamāro‘iro‘i i te aruaru‘anga i te tangata o te Moana-nui-o-Kiva, i te tā‘anga‘anga i te au rāvenga ‘ātuitui roro uira, no te mea, tei rotopū te kōpū tangata i te ora‘anga o te Moana-nui-o-Kiva. “E mea pu‘apinga me ka rauka iākoe i te ‘akaāri atu na runga i te vitiō, i te tuātau te tupu ra, te au putuputu‘anga, mei te tanumanga, e te ‘uri‘uri‘anga manako no runga i te au ‘iki‘anga mama‘ata i roto i te kōpū tangata, kia ō mai te katoatoa.”

E mea ‘inangaro‘ia te ‘ātuitui karere ‘oire tangata, e, te tā‘anga‘anga‘ia nei e te māpū e te pakari, no te nūti o te Moana-nui-o-Kiva, te komakoma atu ki te kōpū tangata, au taeake, ‘oire tangata, e te ‘ākono‘anga/peu, e te ‘ātui‘anga i te ‘apai mai i te tangata ki te ngā‘i ‘okotai, no te au putuputu‘anga ‘oire.

Te karanga nei te aronga tei ‘āravei‘ia atu e, te ‘o‘ora nei te au rāvenga ‘atuitui roro uira, i te au ‘ākono‘anga/peu a te Moana-nui-o-Kiva, ki te aronga o te Moana-nui-o-Kiva e tetai atu o Aotearoa, e te ‘ātui nei teia au rāvenga ‘ātuitui roro uira, i te aronga tei toto‘a‘ia na roto i teia nei ao/ e no‘o ‘akatakake ra, kia tupu te tāmou‘anga ‘ākono‘anga/peu. Inārā, te karanga katoa nei ratou e, e ma‘ata te aronga pākarikari ake o te Moana-nui-o-Kiva, te ‘irinaki nei e, kia ‘ōatu‘ia te au ‘ākono‘anga/peu na roto i te tuatua va‘a, i te ‘atui‘anga i te au uki, e, e ngatā te ‘akavā‘anga i te ‘anga‘anga taukore i te au ‘ākono‘anga/peu, me kore ra, i te āru, me te tā‘anga‘anga taukore ia ra, i runga i te ‘ātuitui roro uira, me kore ra, me kare i ‘akatika‘ia ana.

Te manatā ta te maki COVID-19 i ‘akatupu

I mua ake i te COVID, kua tāmanako‘ia e, na tetai atu te tech. I teia ‘ati‘anga, te tāmanako‘ia nei e, e mea anoano katoa ia ki roto i to tatou ‘oire tangata.

Te karanga nei te aronga tei ‘āravei‘ia atu e, kua turama mai te maki COVID-19 i te ātea, i te rāvenga ‘ātuitui roro uira i roto ia Aotearoa, e kua tu-kauī tikai te aronga o te Moana-nui-o-Kiva, kare a ratou rāvenga ‘ātuitui roro uira, i te tuātau rā‘ui. Te tuatua nei ratou, no runga i te ma‘ata o te aronga o te Moana-nui-o-Kiva, tei kite i te ngatā i te ‘anga‘anga, te tauturu i te tāmou‘anga ‘āpi‘i a ta ratou tamariki, e te kite atu i te au ‘akakitekite‘anga e anoano‘ia ra, e te au turanga tauturu, i te tuātau rā‘ui.

E ngatā te ‘anga‘anga mei te kainga, i roto i te au ngutu‘are tangata ma‘ata (e kua neke atu tetai au kopu tangata kia no‘o taokotai, i te ‘akaravarava i te moni, i te peke‘anga ta ratou ‘anga‘anga). “Kua ataveka roro uira mai tetai aronga, mei roto mai i to ratou kaparāta kaka‘u, te ‘ope o te ro‘i, mei roto i te mōtoka - no te mea, kare i rava te ngā‘i no te ‘akatere‘anga — ‘anga‘anga – mei – te – kainga.”

Kua tuki katoa ia te au ‘oire tangata o te Moana-nui-o-Kiva e te au ‘akakitekite‘anga puāpinga-kore na roto i te ‘ātuitui karere ‘oire tangata. Inārā, kua ta‘anga‘anga te au ‘ākono‘anga pure i te ‘ātuitui roro uira (kua ‘akaāri atu te au māpū kia ratou i te ‘akateretere‘anga i te technology) e kua ‘akakitekite atu i te au karere no runga i te turanga o te toto‘a‘anga o te maki. Kua ‘arataki atu ratou i te tangata, ki te au ngā‘i vāito‘anga COVID-19, te au kaparāta kai, e te tauturu. Kua tā‘anga‘anga katoa te tangata i te Pukamata no te au ‘akakitekite‘anga ‘ōu.

‘Akaoti‘anga

Te ‘akaāri mai nei te kimikimi‘anga kite, i te pu‘apinga i te au rāvenga/mangamanga mātūtū i roto i te au kōpū tangata, ‘ākono‘anga pure, e te ‘oire tangata o te Moana-nui-o-Kiva. Te ‘ōronga nei teia, i te turanga no te kavamani, telecommunications e tetai atu au putuputu‘anga, i te tā‘anga‘anga i teia au rāvenga/mangamanga, i te turu e te ‘akamana i te aronga o te Moana-nui-o-Kiva, i te ‘akamātūtū i to ratou karape i roto i te au rāvenga ‘ātuitui roro uira.

Ea‘a te ka āru mai

Tāmānakonako‘ia te au ‘akakitekite‘anga a te ripōti, ka rave Te Tari Taiwhenua, i tetai au ‘uipa‘anga i roto i te mata‘iti 2021, i te komakoma‘anga atu ki te au stakeholders pu‘apinga rava atu, e te au putuputu‘anga kare i raro ake i te ‘akateretere‘anga a te kavamani. Ka ‘ōronga‘ia te ripōti ki te au Minita e te ‘akakite atu i te arataki‘anga a te Kavamani no runga i te ‘akakake‘anga i te ‘akaō‘anga ki roto i te au rāvenga ‘ātuitui roro uira.

Did you find what you are looking for?

Your feedback will help us improve this website.

Thanks, do you want to tell us more?

Do not enter personal information. All fields are optional.