Skip to main content

Te riboti ae e kimototo man ana kakae te Digital inclusion user insight — Pacific peoples report

“Katoka kaokiokan te taetaenikawai, moana karaoan te mwakuri — kama katikuira i buki.” Anne teuana te katoto are e ongoraeia te Department of Internal Affairs ngke e karaoa te maroro ma tabeman kain te Betebeke n 2020 ni kakaea bwa tera ae a noria bwa totokoaia n rin n te waki n itoman ni kabonganai bwai aika a kombiuta.

Ana kataratara te tautaeka bwa ana bane n reke nakoia aomata ni kabane bwai ake a kainnanoi ibukin rinnakoia ni itoman, ni kaoti aia iango, ao ma n reke kabwaia man kabonganan te itoman are e waki ngkai n te aonnaba ni bwai ake kabongana te kombiuta — reken (teimatoan tomaia, boon bwai n itoman), rabakauia ni kabonganai, te nano n onimaki, ao te ungannano ibukin kabonganan bwai ni itoman aikai.

Ni mwaitia kain te Betebeke ae e raka i aon wanua (8) te katebubua man te bota n aomata i aon Nutiran, e korakora aia ibuobuoki nakon kinakin abara, kaubwaira, ara katei ao mwengaraoin ara bota n aomata. E ngae n anne ao temanna (1) ni katoa niman (5) kaain te Betebeke ake i marenan 16 ao 65 aia ririki ni maiu bon akea rabakauia ni kombiuta[Footnote 1] — te mwaiti aio e bon taboro ni kabotauaki ma aomata ake tiaki kain te Betebeke.

Digital inclusion user insight — Pacific peoples report e kaotinakoi taian kukune man kakae i aon aroia ma aia namakin kain te Betebeke ni kabonganan rabakau n itoman aika a boou i nanon te aonnaba ni kombiuta . Angaun ma itiman aomata ake a kakaokoro aia ririki, aia reeti ao aia tabo are ea karaoaki te maroro ma ngaia. A tibwatibwai aia iango ma aia namakin, n aia tai ni kona n ira ao n aki kona ni ira buakon te itoman rinanon te aonnaba ni kombiuta n te aro aio:

  • Tatabeman, tani kairiri, tani mwakuri n anganano ao tan mwakuri ake a kabooaki

  • aomata, ake iai rekerekeia ma aro, komiuniti, roro n rikirake n te Betebeke LGBTTQI ni ikotaki ma / MVPFAFF, aomata nako, tabo ni mwakuri n te tautaeka ao tabo ni mwakuri n rabakau aika a boou.

Kukune

Te kakae aio e katerea bwa bukin ao muin te rinnako nako nanon te aonnaba n itoman rinanoni baika a mwakuri n te kombiuta, ke te katukaki ni katinanikuaki mai iai, e bon mwaiti iterana ao, bukina iroun te aomata ae kain te Betebeke, e bon nakon tein oin arona i bon irouna, i nanon ana utu ao ana komiuniti.

Kukune aika a kakawaki

  • Karinan aia iango n ibuobuoki kain te Betebeke nakon katean tamnein taian kataneiai, tieweti ao kario iango, e rangi ni kakawaki ibukin karekean butimwaeakia ao boutokakia irouia kain aia komiuniti — “Komiuniti a kinaia raoi aia komiuniti.”
  • Boon bwai aika a kombiuta ao boon katomaia nakon te intanete bon ngaia te totoko ae e korakora — “E bebete rinean aron kabanean te $20 bwa ena kabaneaki ia, ibukin kanoaan te tarebon, ke kaboan te amwarake.”
  • Kawakinan taian tieweti ake a aki kabongana te kombiuta a rang ni kakawaki — a moanna ngkai ni mwaing tabo ni mwakuri nakon te tieweti i aonrain, ao aio e karekea te kangabuaka nakoia aomata ake akea aia kombiuta ke rabakauia ni kombiuta n te aro are a kanganga reken taian tieweti irouia, boutoka ma taian ibuobuoki ake a riai n reke irouia ao aio are e karekea te katinanikuaki.
  • Reiakinan taian rabakau ni mwakuri ma te kombiuta e kainnanoaki bwa a na reiakinaki nakoia kain te Betebeke, n anga ake a na butimwaeaki irouia n aron — e karaoaki i bon irouia kain te Betebeke, n oin aia taetae ao ni iraki ma tamnei ni kaoota. Aio e na boutokaia kain te Betebeke n karekei tieweti, ni karekei aia mwakuri aika a teimaan, ni karikirakei aia bitineti ao rabakau ni katania ngkana a mwakuri ke n reitaki i aonrain.
  • A kainnanoaki karikirakean mwaitia kain te Betebeke ni mwakuri ma rabakau aika a boou, aio are e na kona ni karekei riki tieweti aika a kakaokoro ake ana buoki riki kainnanoia kain te Betebeke ibukin te reitaki ao te itoman — e ngae ngke mwaitia kain Maori ao kain te Betebeke bon 25 te katebubua man ana bota n aomata Nutiran, bon ti 2 te katebubua maibuakoia aika a mwakuri ma rabakau aika a boou.[Footnote 2]

Tera ae a tuangira aomata

Aron rekena

Reken bwai aika a kombiuta ma rabakau aika a boou iroun te roro ae e uarereke, e karekea te okoro ae tamaroa nakon ana konabwai te aomata n ana reirei, bwakan nanona ao kawaina ni kareke mwakuri.

Irarikin boon karekean bwai aikai, tabeman aomata aki koaua n aron karekean katoman te intanete nakon mwengaia. Te intanete are e aki kaboaki nakon te bota n aomata ma aron te katomatoma nako iai e kona naba ni kanganga atakina. Botakin aro ao komiuniti a kona ni kabebetei kanganga aikai ma a aki kona n katoki ni kabane.

Kain te Betebeke a tangiri naba rongorongo ma tieweti mairoun te tautaeka n taetae ni I-Matang aika kai ota nanoia ao ni bon oin aia taetae.

Konabwai

Kain te Betebeke ake a kara riki, e bon kanganga irouia ririmuiakinan ao reken otaia n rabakau aika a tibwa otinako mani kakaokoro. N reitaki ma atakin te kaokoro i marenan kabonganan te intanete man te uaibwai (wifi) ni kabotauaki ma kabonganan te intanete man ana taata te tareboon, ao atakina naba ae ko kona n tarebonia tarebonin te auti man am tareboon are te mobwairo (mobile). Ao ae e a kaminonano riki nakoia kara bon kaootakia n taian ibuobuoki aika a nakoraoi riki ake a kona n reke man kabonganan te intanete, n aron te reitaki n te koroboki ao te taetae ni maroro n akea boona n taian kombiuta burokuraem ke apps ni kabotauaki ma te mobwairo are e kaboaki kanoakina ibukin te itoman i aonrain. Bibitakin aron mwakurin burokuraemun kombiuta ma baika a kona ni kabonganaki iai, n ikotaki ma kakaokoron aekan teia, aron karaoaia ao araia, e karika mangaongaon aia iango kara — “..ma a bon rangi ni kukurei ni ibuobuoki i marenaia.”

E rangi ni kakawaki iangoakin karaoan kataneiai ma komiuniti ibukia roro nako, are e boboto ibukin te utu ae banin, ao ni wakinaki irouia botaki n aro, ibukin karikirakean te onimakinaki, te aki tabwarabwara n titiraki ibukin karekean te ibuobuoki ao ibukin kateimatoan te reitaki ni boutoka i bon imarenaia. Nake a titirakinaki a taekinna bwa kabonganan te rerio ma te witeo (tamnnei ake kakamwakuri ao n taetae) bon ngaia anga n reirei aika a tamaroa riki ibukin kataneiakia kain te Betebeke. Kataneiai i aon rabakau ni katantan i aon te intanete e rangi ni kakawaki naba ibukin totokoan mwakuri n aonikai rinanon te intanete. “I rararaoma ibukin tinau bwa e na reke ana tarebon, bwa ngkana iai ae e tarebonia n tuangnga bwa ngaia man te IRD ke te bureitiman, ao e a kakouaia naba.”

E kainnanoaki katamaroan kawain karekean mwane ni buoka ibukin kataneiai i aon rabakau ni mwakuri aika a boou ma bwai ake a mwakuri man kombiuta. “E noraki bwa kain te Betebeke ngaia te kabanea n uarereke aia mwaiti ni bubuti te mwane ni buoka.” E riki aei ibukin aron kanoaan taian boom ao kaetieti ake a na iraki nanoia ao ibukin aia namakin are e aki kaineti ma aia iango.

Kain te Betebeke a tangira naba karikirakean aia konabwai ni mwakuri i aon kombiuta i nanon aia komiuniti ni bitineti bwa a aonga n ota ni kabonganan bwai ni mwakuri ibukin rabakau aika a bou ma kawaia iaon te intanete, aron kamwakuraia ao rongorongoia/kamanoan rongorongo i aonrain ao bonganan rabakau aikai nakon aia bitineti. “Ngkana ko aki kona ni karekei ao ni kabonakoi am tieweti ke ni katanoatako i aon te intanete, e a bon rangi ni korakora iai am kanganga.”

Onimaki

Tabeman irouia nake a titirakinaki a kaota aki onimakinan te aonnaba n aonrain (ni ikotaki ma kabonganan te intanete ibukin te bota n aomata are e aki kaboaki) ao a maka kabonganan taian rabakau aika a boou 'n te aro ae a tan' bwa a na mano iai rongorongon aroia aika a aki tangiri kaotakia/rongorongon maiuia. A taku naba bwa kain te Betebeke ake a kara, e korakora aia konabwai n bita nanon te aomata, ngaia are e rangi ni kakawaki bwa a na ota ni bonganan te aonnaba n aonrain. Kara aika kain te Betebeke a onimakini riki rongorongo ake a ongo n oin aia taetae ao ngkana a reireinaki iroua aia ataei. “Komiuniti man te Betebeke a ... taua n ro ... ma ngaia are a na ... aki butimwai bwai ngkana ... a aki onimakini — ao ngkanne a na tio i buki.”

Nake a titirakinaki a taku bwa tabeman kain te Betebeke a bukina te tautaeka bwa ‘e riao ana katabetabe’ ni ikoikoiti rongorongo ma e uarereke te bae e anga rikaki. A taku naba bwa e na riai riki ni manga kabwebwerakeaki kaua onimakinan te tautaeka ni kaineti ma ana waki aika a bou ibukin te bota n aomata bwa ana bane ni kona n rin ao ni mwakuri i aonrain. “Kain te Betebeke a ‘mate n te ukebwaiaki’ ao akea te bwai ae e riki ... Ti a wakirake man ‘Ti a kaotaia’ nakon ‘Tera are i muina’?” “Ko kona n nora te tautaeka ma ... ana Facebook ... ni [kataia] ni maroro ma [aomata] … ma e karako onimakinan te tautaeka.”

A tabeaianga nake a titirakinaki ibukin waki ni kakaokoroaki ke ni ureititi i aonrain ake a bakarereia komiuniti man te Betebeke. N aia namakin ao aia iango iaon te ureititi, a maiu reirei kurubu ao kakamwakuri n ureititi i aonrain ma e uarereke te tararua ke kaboan muin aia mwakuri “N tain te maroro n itaramata, … ao aomata aki kan taraki bwa a ureititi, ma i aonrain a mwengaraoi riki ni bon kaota raoi anuaia.”

Te ungannano

Te reitaki ma utu ao kain te komiuniti e karikirakea te ungannano irouia kain te Betebeke bwa a na kabonganai rabakau ni kombiuta aika a boou ibukina bwa maiuia kain te Betebeke e boboto i aon te utu. “E kakawaki bwa ko na kona n reitaki ni kaotitamneia te bwai ae e riki i aonrain n aron te taunimate ke n taiani maroro aika a kakawaki n te utu, bwa a aonga ni bane kain te utu ni kona n ira ibuakon te waki.”

E korakora kabonganakin te itoman ma aomata i aonrain irouia te roronrikirake ao kara, ibukin ongoraean rongorongon te Betebeke, rongorongon bwai aika a riki n te utu, ma raoraoia, komiuniti ao katei aika a kakokoro, ao ni katomaia ao ni ikotia aomata ibukin baika a na karaoaki n te komiuniti.

A taku nake a titirakinaki bwa te aonnaba i aonrain e a kaoti katein te Betebeke nakoia kain te Betebeke ao kain Nutiran ake tabeman ao taian mwaneaba n reitaki i aonrain a tomaia aomata man iteran te aonnaba nako/nake a tionako, ao ni karekea te ota i aon aekan katei nako. E ngae n anne, ao a taku naba bwa kain te Betebeke ake a kara a taku n aia iango bwa ara katei a na riai ni kamaiuaki rinanon te taetaenikawai ni katomaia atu n roro rikaki, ao n tai aikai e a kanganga atakin kabonganan kaubwaira n ara katei n te aro ae e aki riai, n te aro bwa e na kona ni karaoaki te kateitei n te bowi ibukina, ke n ririmuiana, ngkana baika a toka i aonrain man ara katei a tia n kabonganaki n aki riai ke n akea te kariaia.

Muin butin te COVID-19

I mwain te COVID, ao kabonganan rabakau aika a boou a taraki bwa baika aia bwai tabemwang. Ngkai, e a katauaki bwa e riai naba ibukin ara komiuniti.

A taku nake a titirakinaki bwa butin te COVID-19 n te aonnaba e katereterea te bwenaua i Nutiran, ao kainakin tabo nako e karika te kangabuaka nakoia kain te Betebeke ake a aki konabwai ni kabonganan rabakau aika a boou i aonrain. A taekinna bwa e korakora mwaitia kain te Betebeke ake a korakai ni kakaei aia mwakuri, ni buokia natia n aia kamatebwai, ao ni karekei rongorongo ma tieweti ngke a kainaki tabo nako.

Te mwakuri man te mwenga e bon kanganga n auti aika a rawata kaia (ao tabeua utu a ikotaki n te auti ae ti teuana n tikona aia mwane i muin buan aia mwakuri). “Aomata tabeman a reitaki i aon te Zoom man aia kabwate ni kunikai ke tabon te kainiwene, n aia kaa — ibukina bwa akea te tabo ibukia ni kabane are e tauraoi ibukin te mwakuri man te mwenga.”

Komiuniti n te Betebeke akea katanaia man taian rongorongo aika a aki koaua ake a tataekinaki i aonrain. E ngae n anne ao botaki n aro a mwakuri i aonrain (a reireinaki irouia aia roronrikirake aron katean aia bwai ni mwakuri i aonrain) ao a tibwatibwai rongorongo aika a kakawaki i aon butin te aoraki aio n te aonnaba. A anga taeka n ibuobuoki nakoia aomata bwa ana nakea ngkana ana karaoan aia tutuo ibukin te COVID-19, tabo ni kareke amwarake, ao karekean taian ibuobuoki. Aomata a kabongana naba te Facebook n karekei rongorongo aika a boou.

Ana Kainin te Kakae

Te kakae aio e kaota kakawakin ao bonganan korakoran te reitaki ao te boutoka inanon te utu, botakin aro ao komiunitin te Betebeke. Aio e na buoka te tautaeka, botaki n itoman ao rabwata nako, ni kabonganai reitaki aikai ni buoka kakorakorakia kain te Betebeke bwa a na karikirakei rabakauia ni kabonganai rabakau aika a boou i aonrain.

Mwaneka ake i muina

Man ana kukune te kakaea aikai, ao te Department of Internal Affairs, e na kabongana ana bowi ma iteran tabo ni mwakuri nako n 2021 n maroro ma rabwata ake tabeia ke ake iai rerekeia ma kukune aikai ao botaki i tinanikun te tautaeka ke NGOs. E na tibwaki te ribooti aio ma Minita ao n anga naba bwa buokan ana kawai te Tautaeka ni karikirakea te rin ni kabonganai rabakau aika a boou i aonrain irouia aomata nako.

Did you find what you are looking for?

Your feedback will help us improve this website.

Thanks, do you want to tell us more?

Do not enter personal information. All fields are optional.